“Başka Öğretmenler Mümkün” Günlüğü – 4

III. MODÜL

ÇOCUKLARIN GELİŞİM ÖZELLİKLERİ VE FARKLI GELİŞEN ÇOCUKLAR (3-10 Yaş Arası)

Bu modülü ise çocuk terapisti Tolga Erdoğan ile gerçekleştirdik. Modülün ilk kısmını Kaş’ta, ikinci kısmını İzmir’de tamamladık. Tolga’nın bizimle paylaştığı bir okuma var; gelişim dönemlerine dair derli toplu bir içeriğe sahip. Eleştirel bir gözle, sorular sorarak okuduk bu metni, üzerine neler konulduğunu tartıştık.

 

GELİŞİM DÖNEMLERİ

Bağlanma

Bebeğin belli kişilere yakın olma ve kendini onların yanında daha güvenli hissetme eğilimine bağlanma denir. Diğer türlerin yavruları annelerine farklı biçimlerde bağlanırlar. Yavru maymunlar, anne yüyürken annelerinin göğsüne yapışırlar; köpek yavruları, annelerinin sıcak karnına ulaşmaya çabalarken birbirlerinin üzerine tırmanırlar; yavru kazlar ve civcivler annelerini takip eder, annelerine ses çıkarırlar ve korktuklarında annelerine yaklaşırlar. Anneye gösterilen öğrenilmemiş bu ilk davranımların uyum sağlayıcı bir değeri olduğu açıktır. Organizmanın bakım kaynağından uzaklaşıp kaybolmasını önler.

Başlangıçta psikologlar, anneye bağlanmanın ardındaki nedenin, bir yiyecek kaynağı olarak annenin bebeğin en temel ihtiyaçlarından birini karşılaması olduğunu düşünüyorlardı. Ancak bazı olgular bu kuramsallaştırmaya oturmadı. Örneğin yavru kazlar ve civcivler doğdukları andan itibaren kendi başlarına beslenebildikleri halde yine de annelerini izler ve zamanlarının büyük bölümünü anneyle temas halinde geçirirler. Annelerinin orada bulunmasının verdiği rahatlık, annenin beslenmedeki rolünden kaynaklanıyor olamaz. Maymunlarla yapılan bir dizi deney, anne-bebek bağlanmasında beslenme ihtiyaçlarından daha fazla faktörün rol aldığını göstermiştir.

deney; bebek maymunlar doğumdan hemen sonra annelerinden ayrıldı ve tahta kafalarla tel bir yapıdan oluşan iki yapay “anne”nin yanına koyuldu; annelerden birinin gövdesi yalnızca telden oluşuyordu, diğerinin gövdesi ise sünger ve havlu kumaş kaplıydı, dolayısıyla sarılması ve asılması daha kolay bir yapıydı. İki anne de göğsüne bağlanmış bir şişe aracılığıyla süt verebilecek şekilde donatılmıştı.

Deneyde, küçük maymunun asılacağı annenin, her zaman yiyecek kaynağı olan anne olup olmayacağı bulunmaya çalışılıyordu. Sonuçlar açık ve net oldu; hangi annenin yiyecek verdiğinden bağımsız olarak bebek maymun havlu kumaştan yapılmış, sarılması kolay anneye asıldı. Bu tamamen pasif, ancak yumuşak temasa olanak sağlayan anne bir güven kaynağıydı. Örneğin; yabancı bir ortama konan yavru maymunun bariz korkusu, yavru, kumaş anneyle temas edebildiğinde yatışıyordu. Maymun, bir eli ya da ayağıylakumaş anneye tutunurken, başka türlü yaklaşamayacağı kadar korkutucu nesneleri incelemeye istekli oluyordu. Benzeri davranımlar, anneleri yakında olduğu sürece yabancı mekanları araştırmaya istekli olan 1-2 yaşındaki çocuklarda da gözlenebilir.

Yapılan başka araştırmalar, maymunların annelerinde aradığı ek özellikleri ortaya koydu. Maymunlar sallanan bir anneyi hareketsiz bir anneye, sıcak bir anneyi soğuk bir anneye tercih etmektedirler. Aynı sıcaklıkta bir kumaş anneyle tel anne arasında tercih yapmaları gerektiğinde, yavru maymunlar her zaman kumaş anneyi yeğlemişlerdir. Ancak, tel anne ısıtıldığında, yeni doğan maymunlar 2 haftalık oluncaya dek tel anneyi diğerine tercih etmişler; 2 haftadan sonra yavru maymunlar giderek daha çok zamanlarını kumaş anneyle geçirmişlerdir.

Demek ki yavru maymunun annesine bağlanması, annenin sağladığı bazı uyarımlara doğuştan bir tepkidir. Sıcaklık, sallanma ve yiyecek önemlidir, ancak temasın verdiği rahatlık, yumuşak bir şeye asılma ve sürtünme fırsatı maymunlar için en önemli özellik gibi görünmektedir.

Sarılabilen yapay bir anneyle temas, “anneliğin” önemli bir yönünü sağlamakla birlikte, tatmin edici bir gelişim için yeterli değildir. Hayatlarının ilk 6 ayında yapay annelerle yetişen ve diğer maymunlardan ayrı tutulan yavru maymunlar, erişkinlikleri sırasında çeşitli tuhaf davranışlarda bulundular. Daha sonraları nadiren diğer maymunlarla normal etkileşimde bulundular (ya korkuyla bir köşeye siniyor ya da anormal derecede saldırgan davranıyorlardı.) ve cinsel tepkileri yerinde değildi. İlk sosyal temastan yoksun bırakılan dişi maymunlar çiftleştirildiğinde (büyük çaba sarfedilerek), çok kötü annelik yaptılar, yavrularını ihmal ettiler ya da onlara kötü davrandılar. Görünen o ki, normal sosyal gelişim göstermeleri için maymunların, hayatlarının ilk 6 ayında türlerinin üyeleriyle etkileşim içinde olmaları hayati önem taşımaktadır.

İnsanlarda Bağlanma

Maymunlar üzerinde yapılan deneysel çalışmalardan, insan gelişimiyle ilgili genellemelere giderken dikkatli olmak gerekir, ancak insanlarda da bebeğin anneye (ya da başlangıçta bakımın büyük bölümünü sağlayan kişiye) bağlanmasının aynı önemli işlevleri yerine getirdiği yönünde kanıtlar vardır: Bu bağlanma, çocuğa çevresini araştırmak için gerekli güveni sağlar ve sonraki yıllarda insanlar arası ilişkilerin temelini oluşturur. Küçük çocuklar, anneleri yakındayken yabancı ortamları araştırmaya çok daha istekli olurlar. İlk yıllarda çocukların başkalarından ayırt edebileceği bir ya da birkaç kişiyle bağlanamaması ile erişkinlikte yakın ilişki kuramama arasında bağ kurulmuştur. (Bowlby, 1973; Ainsworth ve diğerleri 1978)

Çocuklarda bağlanmayı araştırmaya yönelik bir dizi araştırma, anne-çocuk ilişkisisnin niteliğindeki bazı ilginç farklılıkları ortaya çıkarmıştır. Laboratuvarda oluşturulan “Yabancı Ortam” adlı düzenleme şunları içerir:

  1. Anne, çocuğu deney odasına getirip, çevresi oyuncaklarla kaplı küçük bir sandalyeye oturtur ve sonra odanın öbür ucuna giderek orada oturur.
  2. Birkaç dakika sonra bir yabancı odaya girer, bir süre oturur ve sonra çocukla birlikte bir oyuncakla oynamaya çalışır.
  3. Anne, döneceğinin bir göstergesi olarak sandalyesine çantasını bırakarak odadan çıkar.
  4. Anne döner ve çocukla oynamaya başlar, bu sırada yabancı çıkar.
  5. Anne yine çıkar ve çocuk 3 dakika tek başına bırakılır.
  6. Yabancı gelir.
  7. Anne gelir.

Tüm bunlar olurken tek yönlü aynadan çocuk gözlenir ve istenen sayıda farklı ölçüm kaydedilir: Çocuğun faaliyet düzeyi ve oyuna katılımı, ağlama ya da başka rahatsızlık belirtileri, anneye yakınlığı ve annenin ilgisini çekme çabaları, yabancıya yakınlığı ve onunla etkileşimde bulunmaya istekliliği, vb.

Yabancı ortama koyulan 1 yaşındaki çocuklarla yapılan araştırmalarda, en önemli bireysel farklılıklardan bazılarının, anne döndüğünde anneye gösterilen tepkide ortaya çıktığı görülmüştür. Bebeklerin çoğu anne yokken rahat değildi (yabancıyla kaldıklarında veya tek başına olduklarında). Rahatsızlık belirtileri sızlanıp gözleriyle annelerini aramadan sesli ağlamaya kadar uzanıyordu. Anne döndüğünde, bebeklerin yarısından çoğu hemen anneyle yakın temasa geçmek istediler ve sonra da bir süre ona yakın olma ihtiyacı duydular. Anne bebeklerden bazıları, anneleri döndüğünde görünürde onu yok saydılar ve ambivalan bir davranışta bulundular. (kucağa alınmak için ağladılar, sonra kucaktan inmek için kuvvetli bir şekilde kıpırdandılar)

Aynı bebeklerin evde gözlenmesinden, anne döndüğünde anneyle temas isteyen çocukların, yabancı ortamda anne döndüğünde kaçınan ya da ambivalan olan çocuklara oranla çok daha güvende oldukları (daha az ağladıkları, annenin sözünü daha çok dinledikleri, annenin gidip gelişinden daha az etkilendikleri) görüldü.

Araştırmacılar bu ve başka verilere dayanarak tüm bebeklerin 1 yaşına geldiğinde annelerine bağlandıkları (şu an kritik dönem 6 ay olarak belirtiliyor. TE) ancak bağlanmanın niteliğinin, annenin bebeğin ihtiyaçlarına ne oranda cevap verdiğine bağlı olarak değiştiği sonucuna vardılar. Bazı bebeklerde güvenli bağlanma, bazı bebeklerde ise güvensiz bağlanma olur. Güvensiz bağlanmış bebeklerin anneyle buluştuklarında gösterdikleri kaçınma davranışı ya da ambivalan davranışın, güvenilemeyen bir anne nedeniyle ortaya çıkan kaygıya karşı bir savunma olduğu varsayılmaktadır. Bu, anne-babalarından uzun süre ayrılmak zorunda kalan küçük çocuklarda görülen kopmanın hafif biçimidir. Anne-babalarından uzun süre ayrılan küçük çocuklar anne-babalarıyla buluştuklarında genelde ilgisiz davranırlar. (Ainsworth, 1979)

Metnin devamını bu linkten indirebilirsiniz; http://www.baskabirokulmumkun.net/wp-content/uploads/2015/06/gelişim-dönemleri.docx

Çocuk gelişimine dair konuştuklarımızın yanı sıra Tolga ile yaptığımız “masal” çalışması da oldukça eğlenceli ve zihin açıcı oldu. Aynı çalışmayı siz de çocuklarla yapabilirsiniz rahatlıkla. Masal, hem çocuklarla olan ilişkinizi hem de çocuğun hayal gücünü, yaratıcılığını, kendini ifade etme becerisini geliştirmek için harika bir araç. Masalı anlatan kişi rolünde olmaktansa, masalı çocuklarla birlikte üreten ve paylaşan kişi olmak çok daha verimli.

Çalışmanın ismi “6 parçalı hikâye” ya da orijinal adıyla “6 part of stories method”. Çalışmanın yaratıcısı Mooly Lahad, İsrailli bir terapist. Kendisi “narrative therapy”nin en önemli isimlerinden biri. Bu çalışmayı toplumsal travma yaşanan bölgelerde özellikle çocukların kendilerini ifade etmelerine yardımcı olmak ve masal/hikâye üzerinden bir değerlendirme yaparak kişinin destek alması gereken alanları belirlemek amacıyla geliştiriyor.

Hepimize birer A3 kâğıt dağıttı Tolga. Sonra kâğıtları 3 kez ikiye katladık ve açtık. Böylece 6 parçaya bölünmüş bir kâğıt elde etmiş olduk. Kâğıdı ister dikey ister yatay olarak kullanabilirsiniz. İlk karede, ister yazıyla isterseniz de çizerek bir karakter yaratıyorsunuz önce. İkinci karede bu karakterin hayalini kurduğu, yapmak istediği bir şeyi; üçüncü karede karekterin bu hayale ulaşmasının önündeki engeli; dördüncü karede bu engeli aşmasına yardımcı olacak birini/bir şeyi; beşinci karede sorunun çözümünü; altıncı karede de sonucu, karakterinizin durumunu anlatıyor/çiziyorsunuz. Sonra herkes kendi masalını paylaşıyor diğerleriyle.

Karakter oluşturmaya yardımcı kartlarla da masal oluşturabilirsiniz; “Oh Cards”a bir göz atın.

Bir de kumaş üzerine boya çalışması yaptık Tolga’yla. Dezavantajlı pek çok kişi ve grupla çalışmalar yapan ressam Gökhan Deniz’den öğrenmiş Tolga bu çalışmayı. Önce, kullanılacak masa büyüklüğünde bir çadır bezi hazırlanıyor. Sonra herkes masanın etrafına toplanıyor. Kuru, pastel, sulu, akrilik vb. boya malzemeleri kullanılarak çalışma başlatılıyor. Herkes özgürce kumaş üzerinde çalışmaya başlıyor. Ancak oyunun kuralı gereği kimse bir yerde uzun süre sabit kalamıyor. Katılımcılar çizim yaparken masanın etrafında yavaş bir tempoda yürümek zorundalar. Yaratıcılık, kollektivizm, performans kaygısı, kişisel farkındalık gibi başlıklar üzerinde çalışmak için oldukça keyifli ve verimli bir etkinlik. Herkes durmadan hareket ettiği ve dilediği yere dilediği şekilde çizim yaptığı için, ortaya bir şey çıkarma kaygısı duymaksızın yapılan şeyin parçası olabiliyor. Sonunda da hiç tahmin edilemeyen kocaman bir resim çıkıyor ortaya.

Tolga’nın Okuma Önerileri

– Odysseia – Homeros

– İlyada – Homeros

– İnce Memed 1,2,3,4 – Yaşar Kemal

– Filler Sultanı İle Kırmızı Sakallı Topal Karınca – Yaşar Kemal

– Momo – Michael Ende

– Cim Düğme ve Lokomotifçi Lukas – Michael Ende

– Cim Düğme ve Vahşi 13’ler – Michael Ende

– Alis Harikalar Diyarında – Lewis Carroll

– Pal Sokağı Çocukları – Ferenç Molnar

– Küçük Kara Balık – Samed Behrengi (diğer tüm masalları)

– Yerdeniz Büyücüsü – Ursula K. Leguin

– Atuan Mezarları – Ursula K. Leguin

– En Uzak Sahil – Ursula K. Leguin

– Tehanu – Ursula K. Legion

– Öteki Rüzgar – Ursula K. Leguin

– Yerdeniz Öyküleri – Ursula K. Leguin

– Masal Irmaklarının Okyanusu – Somadeva

– Binbir Gece Masalları

– Perrault Masalları – Charles Perrault

– Yüzüklerin Efendisi – J.R.R. Tolkien

– Uzun Çoraplı Pipi – Astrid Lindgren

– Fedor Amca – Uspenski

– Şimdiki Çocuklar Harika – Aziz Nesin

***

– İnsan ve Sembolleri – Carl Gustav Jung

– İçimizdeki Yabancı – Arno Gruen

– Kendine İhanet – Arno Gruen

– Hayvanların Sessiz Dünyası – Marian Stamp Dawkins

– Hayvan Zihni – James L. Gould

– Kahramanın Sonsuz Yolculuğu – Joseph Campbell

– Çocuğun Gözüyle Dünya – Jean Piaget

– Öykücü Beyin – V.S. Ramachandran

– Başına Buyruk Beyin – Cordelia Fine

– Doğaçlama İçin Elkitabı – Koray Tarhan

– Meraklı Zihinler – John Brockman

– Doğadaki Son Çocuk – Richard Louv

– Yavaş Ebeveynlik – Pınar Mermer

– Bilinçli Bebek – Aletha Solter

– Özgürleşen Seyirci – Jacques Ranciere

– Cahil Hoca (zihinsel özgürleşme üzerine beş ders) – Jacques Ranciere

– Oyun, Oyunbazlık, Yaratıcılık ve İnovasyon – Patrick Bateson & Paul Martin

– Oyun ve Gerçeklik – D.W. Winnicott

– Çocukluğun Yokoluşu – Neil Postman

– Çocuklar, Gençlik ve Eğitim Üzerine – Walter Benjamin

– Ezilenlerin Pedagojisi – Paul Freire

– Yazarın Yolculuğu – Christopher Vogler

 

IV. MODÜL

AYRIMCILIK

Mutlu Öztürk ve Melike Koçak ile birlikte yürüttük. Her ikisi de fiilen Notre Dame de Siom’da öğretmenlik yaparken bir taraftan da alanda birçok farklı işte ve dahi ayrımcılık çalışmalarında aktif rol alıyorlar. Mutlu’yu sosyal medyadan “Radikal Öğretmen” hesabıyla halihazırda takip ediyor olanlarınız vardır belki. Mutlu’nun İstanbul Bilgi Üniversitesi Sosyoloji ve Eğitim Çalışmaları Merkezi ile ayrımcılık konusuda gerçekleştirdiği çalışmaları bu bağlantıda görebilirsiniz: http://arsiv.secbir.org/?page_id=17

Günün ilk yarısında öğretmen ve öğrenci açısından ayrımcılığın ne anlama geldiği üzerinde durduk. Dünyadan ve ülkemizden ayrımcılık üzerine çeşitli videolar izledik ve hangisinde ne tür bir ayrımcılık olduğuna ilişkin epey hararetli tartışmalara giriştik. Gündelik yaşantımızın birçok alanında, çoğu kez farkında dahi olmadan ayrımcılık yaptığımızı görmek/fark etmek açısından çok öğretici bir deneyim oldu. Öğretmen-öğrenci ilişkisinden önce birey olarak maruz kaldığımız ya da bizzat uyguladığımız ayrımcılığı nasıl anlayabileceğimize ve çözüm bulabileceğimize dair beyin fırtınası yaptığımız saatler bir çırpıda geçip gidiverdi. Modülün ikinci bölümünde ise edebiyat alanında yapılan ayrımcılık işlendi. Masalları eleştirel bir bakışla inceleyen yazılar hepimizi düşündürdü. En ünlü masal kahramanlarını drama ve çeşitli oyunlarla yeniden canlandırdık.

Çocukluğumuzdan beri aşina olduğumuz ve çocuklarımıza/öğrencilerimize hiç tereddüt etmeden okuttuğumuz masallara farklı gözlerle bakmak, daha önce görmediğimiz pek çok şeyi ayırd etmemize neden oldu. Masal, hikâye gibi çocuğun algı dünyasını geliştiren eserlerde kullanılan dilin ne kadar önemli olduğunu görmüş olduk. Özellikle ayrımcılığı daha da pekiştiren, cinsel rollerin ve kimliğin kadın aleyhine kaleme alındığı eserlerin çocuğun kişiliğinin oluşmasındaki etkileri çok düşündürücü.

Yeniden masallar ve hikâyeler üretmeye ihtiyacımız var. Ülkemizdeki çocuk kitapları pek çok anlamda oldukça yetersiz ve yersiz.

Modül süresince üzerinde durduğumuz önemli bir tartışmayla kapatmak istiyorum; herkesin üzerine düşünmesi gereken bir konu kanımca. Çocuklar gündelik hayatlarının herhangi bir alanında ayrımcılığa maruz kalıyor ya da tanık oluyor iken, biz okulda bu durumu yok mu saymalıyız, yoksa buna ilişkin bir tartışma ortamı yaratmalı mıyız?

Ayrımcılık Üzerine

Kenan Çayır ve Müge Ayan tarafından hazırlanan ve Bilgi Üniversitesi Yayınları’ndan çıkan “Ayrımcılık” kitabı da, konuyla ilgili çalışmak isteyenler için önemli bir kaynak. Kitabın bölüm bölüm pdf’lerine bu linkten ulaşabilirsiniz; http://www.secbir.org/tr/yayinlar/30-turkce/yay-nlar-m-z/108-onyargilar-kalipyargilar-proje-metinleri

Konuyla ilişkili örnek ders uygulamalarına ise bu linkten ulaşabilirsiniz; http://www.secbir.org/interaktif/